“Thoả hiệp là cả hai đều từ bỏ thứ mình muốn để đổi lại thứ mà cả hai đều không muốn”

(Nguyên văn là: “Compromise means that you’re both giving up something you both want for something both of you don’t want”)

Đây là một câu mà mình rất tâm đắc trong Podcast của Jay Shetty và muốn nêu lên vài ý kiến về cặp động từ mà mình cũng chọn không bao giờ cho vào từ điển của bản thân “Thoả hiệp – Hi sinh”

Nói về việc Thoả hiệp – Hi sinh, nó đặc biệt phản ánh rất rõ qua các mối quan hệ đặc biệt quan trọng, thân thiết. Mà cụ thể thường là trong gia đình. Chứ ngoài gia đình, thường thì có quan trọng đến mấy, người ta cũng chẳng bao giờ hi sinh hay thoả hiệp vì nhau, nên phạm vi phân tích của mình cho luận điểm này sẽ tập trung vào hai mối quan hệ chính đó là giữa vợ-chồng và cha mẹ-con cái

Li hôn hay không?

1. Ở châu Á các đôi vợ chồng thường cố gắng sống với nhau dù đã chán nhau đến tận cổ, thậm chí có những bất đồng không thể dung hoà nhưng vẫn không chịu buông tha cho nhau vì ba lí do chính, một là vì con cái, họ muốn giữ cho con cái một gia đình trọn vẹn nơi có cả bố lẫn mẹ và hai là họ không muốn phải bắt đầu lại với một người khác mà họ cũng không chắc là có tốt hơn người hiện tại hay không và ba là họ sợ định kiến xã hội. Ở xã hội truyền thống Á Đông, tan vỡ hôn nhân dù sao thì cũng hay được đánh đồng với một sự “ thất bại”, không hề nhỏ.
2. Về việc duy trì hôn nhân theo kiểu này, nó gồm cả sự thoả hiệp lẫn sự hi sinh. Thoả hiệp ở chỗ để mỗi người dường như vờ như chấp nhận những điều không hài lòng, không thể hoà hợp của đối phương để tiếp tục duy trì cuộc hôn nhân. Họ không vì nhau để thay đổi nhưng cũng chẳng chấp nhận nhau. Họ chọn mặc kệ, làm ngơ, sống nốt bên nhau cho qua kiếp người. Còn hi sinh ở chỗ, tiếp tục sống bên nhau, họ buộc phải khước từ đi cơ hội được thoải mái đi tìm kiếm hay đón nhận cho mình những cơ hội mới phù hợp hơn, khước từ cơ hội được tự do chọn lựa lại, tự do sửa chữa lựa chọn sai lầm của mình.
3. Hậu quả là, không ai trong số họ hạnh phúc, dĩ nhiên rồi. Nhưng có khi nào họ nghĩ việc họ nhân danh con cái để tiếp tục thoả hiệp và hi sinh để sống cùng nhau, không những tự tước đoạt đi của chính họ hạnh phúc mà còn làm cho con cái của họ, những người mà họ lấy ra làm lí do để duy trì hôn nhân mới là những người chịu tổn thương nhiều nhất. Nhiều đứa trẻ khi cha mẹ li hôn khi chúng còn quá nhỏ thường ngây thơ khóc lóc và mong muốn được có cả cha lẫn mẹ, trong nhất thời chúng không thể hiểu tại sao nay lại chỉ còn có thể sống cùng với chỉ hoặc mẹ hoặc cha, dĩ nhiên chúng sẽ phản kháng. Nhiều cha mẹ vì tránh cho con cái phải đối diện với sự mất mát này đã lựa chọn thoả hiệp cùng nhau để cùng hi sinh, giữ lại cho con một gia đình “không tan vỡ”. Nhưng họ không hiểu rằng, một khi gia đình không còn hạnh phúc, thì nó nên tan vỡ để tất cả mọi người đều được đau một lần, để rồi sau đó được bắt đầu một hành trình mới với nhiều hi vọng hơn. Thay vì cứ ôm khư khư một gia đình đã “nứt vỡ” để rồi kéo theo sự dày vò dai dẳng. Những người cha mẹ chọn thoả hiệp và hi sinh khó lòng hiểu được rằng trẻ con rồi thì cũng sẽ lớn, khi chúng còn nhỏ, nếu cha mẹ chia tay, chúng có thể chịu ít nhiều thương tổn, đau buồn, nhưng nó chỉ đau lúc đó. Còn nếu gia đình đó không tan vỡ mà vẫn cố gắng được duy trì theo năm tháng, khi đứa trẻ lớn lên, đó mới là lúc nó không hiểu, tại sao cha mẹ chúng không hạnh phúc, chúng lớn lên trong một gia đình chẳng còn tình yêu thương gắn kết, nhưng tất cả mọi người lại cứ phải sống cùng nhau. Lẽ nào một đứa bé lớn lên trong một gia đình mà cha mẹ lạnh nhạt với nhau, thậm chí gây gổ cãi cọ nhau lại có thể không nhận ra. Và lớn lên thêm một chút nữa, khi chúng tới tuổi trưởng thành, chúng sẽ ngầm hiểu một sự thật rằng, vì chúng, chính vì chúng mà cha mẹ chúng phải hi sinh những sự lựa chọn để có được cuộc đời mà họ muốn để đắng cay sống cùng nhau. Đứa trẻ lớn lên trong gia đình thiếu đi tiếng cười, thiếu đi hạnh phúc gắn kết, nhận ra rằng mình là một phần lớn gây nên sự bất hạnh của cha mẹ mình và cũng là của chính mình. Liệu nó còn có thể có một trái tim lành lặn được không. Nó không yêu cầu được sinh ra, cũng không yêu cầu ai phải hi sinh hay thoả hiệp vì mình, nhưng cuối cùng nó lại trở thành nạn nhân đáng thương nhất vì nó không cố tình gây nên tội lỗi, nhưng cuối cùng lại gián tiếp là người gây nên bất hạnh cho tất cả. Còn gì bất hạnh hơn một người vừa là nạn nhân, vừa là thủ phạm chứ.

Ai chọn hi sinh?

Phim Câu chuyện hôn nhân (Marriage Story-2019). Bình đẳng giới vốn vẫn luôn là chủ đề nóng bỏng trong suốt lịch sử loài người, dù là ở phương Đông hay phương Tây. Trong bộ phim Câu chuyện hôn nhân kiểu Mỹ, người vợ chủ động li hôn vì hai lí do: một là cô không thể tiếp tục chịu đựng cuộc sống khi phải đóng vai một người vợ chuyên tâm nội trợ sau khi đã vì gia đình mà hi sinh sự nghiệp nghệ thuật đầy triển vọng của mình.

Cô nhớ sân khấu, nhớ những điều mà mình đam mê, nhớ những niềm vui khi bản thân được làm điều mình yêu thích. Hai là người chồng chỉ mải mê tới sự nghiệp của anh ta, anh ta không lắng nghe và cũng chẳng thấu hiểu, anh ta từng hứa sẽ cùng vợ chuyển về Los Angeles-quê hương của cô ấy để cô ấy có thể tiếp tục sự nghiệp của mình… nhưng rốt cuộc, thời gian trôi, năm này qua năm khác, đó mãi chỉ là lời hứa. Và sau tất cả, khi nhận ra sự hi sinh của mình cho gia đình chỉ đổi lại lấy sự cô đơn và bất hạnh cho chính bản thân mình, thì nỗi đau đó vượt lên trên mong muốn giữ lại cho con cái một gia đình, nơi mà người mẹ càng ngày càng bị nhấn chìm trong sự lạc lõng và không còn tìm được giá trị của bản thân. Trở nên vô giá trị là một cảm giác khủng khiếp đối với bất cứ ai, kể cả với người có đức hi sinh cao cả nhất. Và trong trường hợp này, một người phụ nữ Mỹ, người được sinh ra ở một xã hội tạm gọi là bình quyền bậc nhất, một người mẹ, người vợ, người nghệ sĩ hết thời đó đã chọn ngừng hi sinh để tìm lại giá trị cho chính bản thân mình, trong nước mắt.

Hi sinh có phải là một đức tính tốt?

Cách đây mấy năm, trong các cuộc thi hoa hậu hay có mấy câu hỏi về các đức tính của ng phụ nữ VN. Mình từ khi xem mấy chương trình đó vẫn chỉ là một học sinh cấp 3 đã cảm thấy cực kì phản cảm với những câu hỏi lẫn các câu trả lời. Đó là người phụ nữ VN thì giàu đức hi sinh. Mình không thể hiểu đức hi sinh thì có cái gì hay ho mà đáng được ca ngợi, nó là một nỗi xấu hổ đối với cả người hi sinh lẫn những người được nhận sự hi sinh đó. Bởi hi sinh là chọn mất mát, chọn thua thiệt, mà đã mất mát với thua thiệt thì có gì hay mà ca ngợi chứ. Mình cho rằng, hi sinh không phải là biểu hiện của tình yêu của một người, nó là dấu hiệu báo trước của bất hạnh lên nhiều người trong dai dẳng.

Chưa kể là, thường thì không có sự cho đi nào là miễn phí, dù có là từ là cha mẹ đối cho con cái, chứ chưa nói gì đến hi sinh. Từ “hi sinh” nó nặng nề hơn “cho đi” thông thường rất nhiều, vì “cho đi” thì người cho chỉ cho đi thứ mà họ có sẵn, còn “hi sinh” thì cũng là cho đi nhưng để cho đi, thì người cho buộc phải chọn mất đi cái gì đó mà thường là rất quan trọng của bản thân. Mà đã khó khăn như vậy thì người ta thường đâu bao giờ hi sinh miễn phí đâu, dù cho họ luôn nói rằng họ tự nguyện hi sinh đi chăng nữa. Nhưng đằng sau đó là những hành vi nhân danh tình thương rất vi tế. Những lí luận kiểu như cha mẹ đã dành cả đời để vì con cái, mang nặng đẻ đau, nuôi nấng con lên người, hi sinh tuổi trẻ, hi sinh ước mơ, hi sinh những niềm vui của bản thân vì con để rồi giờ con cãi lại cha mẹ như thế à. Lí lẽ đó chắc hẳn đã là con thì chưa ai chưa từng nghe ít nhất một lần trong đời.

Năm ngoái mình nghe một bài hát rất hay trên mạng với nội dung là “mẹ đã quên dần quên, ước mơ của mẹ là gì, mẹ vẫn đang bận lo, làm sao có một bữa cơm no…, rồi con ơi hãy ước mơ thay phần mẹ”. Bài hát giai điệu nghe thì hay thật, lời ca cũng chân thật và xúc động nữa. Nhưng bản thân mình không thích những người mẹ như vậy một chút nào, mình chỉ có thể ghi nhận chứ không thể biết ơn những hi sinh đó. Trái lại mình sẽ thấy cảm ơn hơn nếu như mẹ có thể sống với ước mơ của mẹ, để con được sống trọn vẹn với ước mơ của con thay vì phải ước mơ thay phần mẹ. Để có thể cùng nhau ăn ít đi một chút, mặc ít đi một chút, để được san sẻ khó khăn cùng cha mẹ, để rồi mỗi người đều có không gian để sống cuộc đời mà mình mong ước, mà không phải hi sinh đi những phần quan trọng nhất trong cuộc đời mỗi người, khi đó, hạnh phúc mới thật sự trọn vẹn và không như tấm chăn hẹp, người này ấm thì người khác phải chịu rét.

Những dẫn chứng nêu trên, người ta chỉ nhìn thấy cái ngắn hạn trước mắt, hi sinh để gia đình khỏi tan vỡ nhưng không nhìn thấy hậu quả lên những đứa con khi chúng phải lớn lên trong một môi trường thiếu đi tình yêu thương, cũng không nhìn thấy hậu quả rằng khi bản thân phải hi sinh, chọn bỏ đi những thứ quan trọng đối với mình là ước mơ, hoài bão mà bất cứ ai sống trên đời cũng đều có, để chọn đổi lấy một gia đình mà tất cả mọi người đều phải sống với nhau vì nghĩa vụ. Một gia đình như vậy, có thực sự xứng đáng để đánh đổi, để thoả hiệp, để hi sinh đi toàn bộ thời gian của cả một kiếp người hay không?

Kết

Khi đi máy bay, hồi nhỏ mình thấy hơi lạ khi cô hướng dẫn viên luôn hướng dẫn “hãy đeo mặt nạ cho mình trước khi đeo cho em bé đi cùng”. Ngay thời điểm nghe, mình thấy sao người ta lại có thể hướng dẫn người lớn hành động “ích kỷ” như thế, tại sao không chọn cứu em bé trước. Sao mà một điều ích kỷ như vậy mà cũng nói ra được.

Mãi tới sau này mình mới hiểu, lời hướng dẫn đó không phải là một sự gợi ý, rằng bạn “nên” đeo mặt nạ cho mình trước mà là bạn “phải” đeo mặt nạ cho mình trước, bởi nếu bạn ưu tiên giữ mạng sống của mình trước, bạn còn có thể cứu em bé chứ không có chiều ngược lại. Và cũng là bởi vì một em bé kể cả khi được đeo mặt nạ dưỡng khí mà cha mẹ đi cùng không may mất đi thì nó cũng không thể nào tồn tại được và sự hi sinh của cha mẹ lúc này là hoàn toàn vô nghĩa.

Trong trường hợp này, cứu mình trước, đó không phải là ích kỷ mà là khôn ngoan, không phải là điều “nên làm” mà là điều “buộc phải làm”. Vậy nên, nhiều sự hi sinh và thoả hiệp vì những mục đích cao cả, nhưng thực chất cuối cùng lại chẳng mang lại được điều gì tốt đẹp, thậm chí làm cho mọi thứ xấu đi. Nó làm cho người nhận ngạt thở, và cũng tước đi quyền được sống trọn vẹn của người cho.

Một chân lý cực kỳ dễ hiểu nhưng lại chẳng dễ áp dụng đó là “Bạn chẳng thể cho thứ bạn không có”, hạnh phúc cũng vậy, chẳng ai có thể làm cho người khác hạnh phúc khi bản thân bất hạnh.

Vậy nên cuối cùng thì không phải là có hay không mà là làm cái gì trước, cái gì sau. Như đeo mặt nạ dưỡng khí trên máy bay vậy. Hai người cùng sống, một người được sống hay là không ai cả, hãy can đảm lựa chọn.

Chú thích: Bạn có thể tham khảo cả bài podcast “HOW TO NAVIGATE RELATIONSHIPS DURING LOCKDOWN” của Jay Shetty & Radhi tại đây https://spoti.fi/3MqToap